Dawne łóżka – czyli jak spali nasi przodkowie

Łóżko to z pewnością najlepszy, czworonożny przyjaciel każdego człowieka. Przynajmniej jeżeli chodzi o przedmioty, a nie o zwierzęta. Ale czy łóżka zawsze tak wyglądały, jak dzisiejsze nasze łóżka? Temat ten wprawdzie już poruszaliśmy w naszym artykule pt. “Ewolucja materacy – czyli na czym spali nasi przodkowie?”, ale chcieliśmy wrócić już do tematu samego łóżka, bez materaca. Jakie te łóżka były kiedyś, jak się zmieniały? Postaramy się Państwu przybliżyć dzisiaj tą historię.

Dawne łóżka – czyli jak spali nasi przodkowie

Biorąc pod uwagę fakt, iż spędzamy w łóżku ok jednej trzeciej swojego życia, możemy śmiało wysunąć teorię, iż łóżko stanowi niejako cząstkę historii rodzaju ludzkiego. Szczególnie dosadnie pogląd ten wyraził francuski pisarz Guy de Maupssant. To on bowiem jest autorem stwierdzenia: “Łóżko, mój przyjaciel jest naszym całym życiem. Tu się rodzę, tu kocham, tu umieram”.

Oczywiście, samo łóżko, jako iż było często meblem określającym status społeczny właścicieli. Niewątpliwie mebel ten także odzwierciedlał trendy w architekturze wnętrz, modnej akurat w konkretnej epoce. Podobnie z resztą, jak i liczne dodatki w postaci kołder, poduszek, narzut itp. My jednak spróbujmy się przyjrzeć samem meblowi.

Najstarsze łóżka

Trudno jest określić mianem łóżka, rozwiązania stosowane przez naszych praprzodków. Początkowo były to prymitywne legowiska, tworzone w pieczarach. Tworzyły ją najczęściej wygrzebane w ziemi niecki, z kawałkami drewna wyłożonymi piórami ptaków, zasuszonych traw itp. Takim najstarszym reliktem ówczesnego legowiska, niewątpliwie jest odkryte w Jaskini Sibudu w RPA miejsce do snu, uznawane raczej za protoplastę materaca. Znalezisko to liczy sobie ponad 77 tys. lat i wciąż fascynuje archeologów. W naszym kraju możemy np. obejrzeć też XII-wieczną wizualizację prymitywnego legowiska na tympanonie kościoła św. Mikołaja w Wysocicach k. Krakowa.

Starożytny Egipt

Stosunkowo dużo artefaktów, które przechowały się do naszych czasów, pochodzą z czasów starożytnego Egiptu. Do dzisiaj, szczególnie łóżko pochodzące z okresu Nowego Państwa, należące do faraona Tutankhamona (ok. 1350 r p.n.e) podziwiać możemy w Muzeum w Kairze. Łóżka pochodzące z tamtych ciekawych czasów, zazwyczaj maja nogi wsparte na lwich łapach, skierowanych w kierunku stóp leżącego człowieka. Natomiast samą ramę takich łóżek osadzano łukowato i wypełniano plecionką z lnu, bawełny oraz włókien roślinnych. Z kolei wezgłowia takich łóżek były stosunkowo niskie, proste, często zdobione. Taki smaczek ówczesnych czasów stanowi specjalne zabezpieczenie misternych fryzur Egipcjan, w postaci podstawki pod głowę. Dodatkowo, bardzo często łóżka bogato zdobiono rzeźbami i polichromią oraz inkrustacją z kości słoniowej, fajansu, srebra i złota. Jak to bywa u bogatych władców Świata.

Starożytna Grecja

Porzucając jedną z najstarszych cywilizacji, udajemy się do kolejnej kolebki cywilizacji, jaką jest niewątpliwie starożytna Grecja. Bogowie greccy dali czczącym ich starożytnym Grekom łoże, zwane kline. To greckie łóżko odznaczało się przede wszystkim znaczną wysokością i wymagało używania specjalnego podnóżka. Same nogi przyjmowały tutaj różne kształty. Początkowo charakteryzowały się wrzecionowatym kształtem rozszerzającym się ku dołowi. Potem zamieniły się w formę buław, a później przyjęły postać słupów. Dodatkowo łóżka zdobiono malowidłami, intarsjami i inkrustacjami.

Ale w epoce starożytnej Grecji stosowano także specjalne łóżka, tzw. łoża biesiadne. Jak sama nazwa wskazuje, służyły one Grekom podczas zabaw, spożywania posiłków itp. uciech ówczesnego życia. Łóżka te charakteryzowały się wysokimi, esowatymi zagłówkami. Czasami były to nawet dwa wezgłowia po obydwu stronach łóżka. Można więc tutaj stwierdzić, iż łoża te pełniły po prostu rolę taką samą, jak dzisiaj w naszych salonach kanapy, sofy czy narożniki.

Epoka Rzymska

Epoka cywilizacji rzymskiej w zasadzie rewolucji w temacie łóżek nie przyniosła. Powieliła ona bowiem przede wszystkim rozwiązania Greków. Najczęściej łóżka w tym okresie wykonywane były z drewna, marmuru a nawet brązu, dodatkowo bogate zdobione inkrustracjami z kości słoniowej i szylkretu. Podobnie, jak Grecy, Rzymianie wykorzystywali też łóżka jako formę kanap, otaczających z trzech stron zastawiony stół. U schyłku epoki rzymskiej pojawiły się także łóżka o łukowatym zarysie (tzw. sigma), ustawiane wokół okrągłego stołu.

Modele łóżek przeznaczone do spania, w epoce rzymskiej bardzo często były przenośne, wykonane w całości bądź w części z metalu. Konstrukcję łóżka wspierano na nogach złożonych z elementów toczonych, a samo wezgłowie esowato wyginano. Oczywiście, dla Rzymian kwestia komfortu była niezmiernie ważna. Dlatego łóżka wyposażano np. w materace wypchane owczą wełną, puchem gęsim, oraz bogatowy wyposażano w poduszki.

Etruskowie i ich łoża

Ciekawe rozwiązania stosowali w starożytności Etruskowie – lud zamieszkujący północną część Itali, wchłonięty całkowicie przez kulturę łacińską. Wykopaliska z tego okresu pozwalają nam podziwiać terakotowe sarkofagi, w których odnaleziono ówczesne łóżka. W tych czasach wykonywano więc łóżka z niskimi, deskowatymi nogami. Czasami, jako budulca, używana także zamiast drewna – metalu, ze specjalną kratownicą, na której układano skóry, sienniki itp. Świadczyło to niewątpliwie o wyjątkowej pozycji takiej osoby w hierarchii społecznej. Biedota wielkiego wyboru nie miała, dlatego zazwyczaj spała plackiem na ziemi, czasami także na skórach zwierzęcych.

Średniowiecze – w cale nie takie ciemne wieki

Średniowiecze przyniosło zmiany nie tylko w stylu życia, w architekturze, ale także w wyposażeniu wnętrz. Dlatego łóżka średniowieczne stanowiła zazwyczaj skrzynia pościelowa, wmontowana pomiędzy nogi – słupy. Skrzynia ta zastąpiła charakterystyczną dla starożytnych płaską ramę łóżka. Nogi-słupy, dodatkowo zdobiono motywem arkadkowym, a u góry zakończone bywały pałkowato. Niestety, ze względu na mało trwałe materiały, łóżka średniowieczne możemy podziwiać jedynie na ikonografikach z tamtych czasów.

Pewnym wyjątkiem, który możemy niejako podziwiać, jest odkrycie archeologów w Opolu. Tam bowiem, na Ostrówku, odkryto rzeźbioną ściankę z XI-XII w., która w ocenach naukowców, tak naprawdę jest fragmentem średniowiecznego łóżka.

W późniejszym okresie średniowiecza wygląd łóżka nieco się zmienił. Słupy utrzymujące skrzynię łóżka, przekształciły się w w cztery nogi u dołu, a od góry wydłużone w słupy, zostały zwieńczone rodzajem drewnianego dachu, lub baldachimem. Dodatkowo, bardzo często przestrzeń pomiędzy słupami od strony głowy, stanowiła pełna ściana wezgłowia. Same zdobienia łóżka różniły się w zależności od długości geograficznej. Co więcej, forma łóżek przybierała coraz to nowe kształty. Bywały łóżka otoczone z trzech stron ściankami, lub o konstrukcji całkowicie osłoniętej tkaninami. Bardzo często także, baldachim uzupełniany był zwisającymi aż do ziemi z trzech stron kotary, która na dzień zasuwano w kierunku wezgłowia.

U schyłku średniowiecza z kolei, łóżka pełniły też dodatkowe funkcje, np. łączono łóżko z garderobą. W tym celu obudowywano łóżka skrzyniami z trzech stron, które stanowiły takie schody-cokoły. W skrzyniach przechowywano bieliznę osobistą pościel, a same narzuty, kołdry opadały z łóżka aż do ziemi.

Łóżka epoki renesansu

Renesans przyniósł rozwój mieszczańskiej warstwy społeczeństwa. Wraz z bogaceniem się mieszczan, do ich sypialni także zawitał splendor. Dlatego, np. we Włoszech zagościły w mieszczańskich sypialniach tzw. letto – łoża, znane już ze schyłku średniowiecza. A więc łoża bez baldachimu, ale wysokimi szczytami od strony nóg i głowy, otoczone skrzyniami. Obraz takiego łóżka znajdziemy m.in. na fresku obrazującym scenę narodzenia św. Jana Chrzciciela, z bazyliki S. Maria Novella we Florencji. Z resztą, z fresku tego możemy łatwo wyczytać, iż łóżko w tym okresie stało się meblem centralnym, najważniejszym w sypialni. Wokół łóżka dodatkowo znalazła się duża przestrzeń, ze względu na ceremoniały dworskie, książęce, dotyczące np. ceremonię mycia itp. Z resztą, w bogatych dworach monarszych, łóżko w tamtych czasach przybierało coraz bogatsza postać, np. wzbogacano je o kolumny, nie rzadko bardzo bogato zdobione. W tych bogatych domach jednak, łóżko również otrzymywało zdobny baldachim. Przy czym niekoniecznie był on elementem konstrukcji łóżka. Bywało bowiem, że baldachim po prostu zwisał z sufitu. Co ważne, baldachim był bogato tkany, najczęściej wykonywany z pięknych, bogato zdobionych, importowanych ze Wschodu.

Włoska dominacja

Niewątpliwie, tak jak praktycznie i w dzisiejszych czasach, łóżka tworzone przez Włochów stawały się wyznacznikiem dla rzemieślników z całej Europy. I tak, prócz baldachimów, rzeźbionych kolumn, z czasem łóżka otrzymywały także gęste zasłony, pozwalające całkowicie wyizolować osobę śpiącą od reszty pomieszczenia. Pojawiały się także zdobienia w formie pęków piór lub dekoracji z pasmanterii na narożach baldachimu. Jednocześnie, w zależności od kraju łóżka różniły się drobnymi zmianami. Np. w Hiszpanii doposażano w toczone, ozdobne balasy, a w Niemczech nie koniecznie łoże miało baldachim. Natomiast w Anglii, w okresie panowania królowej Elżbiety, ukształtował się charakterystyczny kształt łóżka. Piękny, artystyczny baldachim wspierał się wprost na wysokim wezgłowiu, natomiast od strony nóg na “dzbanowatych” kolumnach, nie stanowiących jedności ze skrzynią pościelową. Takie z resztą łoże, możemy do dzisiaj podziwiać w Krakowie, na Wawelu, w sypialni króla Zygmunta Starego.

Barkowe dzieła sztuki w sypialni

Barok przyniósł zmiany w modzie, które z kolei zapożyczano z Francji. Wiązało się z to z wybudowaniem przez króla Ludwika XIV wspaniałej rezydencji w Wersalu. Ta wspaniała siedziba, została równie wspaniale wyposażona w meble przez najlepszych architektów, w tym przez Charlesa Le Bruna, czy Andre Charles Boulle. Z resztą luksusowe, bogato zdobione meble w stylu boulle stanowiły przedmiot pożądania możnych w całej Europie.

Sypialnia Króla-Słońca musiała być wyjątkowa. Wszakże pełniła rolę reprezentacyjną, tutaj król przyjmował możnych na audiencji. Z resztą nawet proste czynności, jak kładzenie się spać, czy wstawanie uczyniono zdarzeniami o podniosłym charakterze. Wprawdzie komnata sypialniana miała wydzieloną tzw. alkowę, ale jednak sen króla był wydarzeniem… Samo łóżko królewskie wznosiło się na podium i nakryte od góry było pięknym baldachimem, wspartym na czterech, ukrytych wśród draperii, słupkach. Sam baldachim zdobiono pękami piór, kwiatonami, a wykańczano specjalnym fryzem lambrekingowym, spod którego rozsuwały się kotary. Dodatkowo, łóżko wyposażano w specjalne kapy, nakrywające w całości korpus łóżka i nogi. Także wezgłowie było wykonane częściowo bogatą tkanina, a częściowo drewnianymi kafelkami. I generalnie, królewskie, książęce komnaty kopiowały ten styl ludwikański. Natomiast nieco inaczej wyglądały sypialnie mieszczańskie.

Barokowe sypialnie mieszczańskie przypominały rozwiązania renesansowe. Bardzo często wezgłowie takiego łóżka wbudowane było w bogatą boazerię, zdobiącą ściany sypialni. Dodatkowo, bardzo często łoże było… zamykane drzwiczkami. W Anglii z kolei łóżka bogato zdobiono drogocennymi tkaninami – zarówno boki łóżka, jak i baldachim o raz narożne słupy. W skromniejszych domach, siedemnastowieczne łóżka bardzo często wykonywane były z tkaniny, z baldachimem upiętym na niewidocznym stelażu, w formie spadzistego dachu.

XVIII wiek

Po śmierci Króla-Słońce, częściowo zrezygnowano z ogromnego przepychu w sypialni. Pojawiło się łóżka wykonane w stylu tzw. petit gout. Styl ten uciekał od tej wielkiej pompy ku racjonalizmowi i lepszej użyteczności dla człowieka. Tym bardziej, iż sypialnia w tym czasie stałą się bardziej intymną częścią, w której przede wszystkim liczyła się wygoda. W związku z tym łóżko przekształciło swoją formę na konstrukcję lekką, czasami nawet wyposażone w mechaniczne, dodatkowe funkcje. Jednak najbardziej charakterystycznym modelem dla tych czasów, jest łóżko a la Polonaise, nazwane tak na część żony Ludwika XV – Marii Leszczyńskiej. Łóżko to przystawiane było dłuższym bokiem do ściany, a nad nim umieszczano baldachim na żelaznej, niewidocznej konstrukcji. Dodatkowo, z baldachimu wypuszczano upięte draperie. Wszystko to przypominało po prostu koronę. Natomiast samo łóżko wykonywano najczęściej z pozłacanego drewna. Zniknęły więc bogate rzeźbienia, zrezygnowano także z umieszczania łóżka na podium.

W okresie tym używano już także łóżek bez baldachimów, z wysokim szczytem od głowy i niższym od strony nóg, za to bogato zdobionymi tkaninami. Czasami szczyt od strony nóg stanowiły jedynie ozdobne słupki. Zdarzały się także łóżka o trzech, zabudowanych bokach, tworzonych przez tapicerowane ścianki. Takie rozwiązania jednak, najczęściej stosowano w specjalnych wnękach.

Takie oczywiście luksusy, zarezerwowane były tylko dla bogatej warstwy społeczeństwa. Już służba w tych wspaniałych pałacach, spała na łóżkach, które przypominają dzisiejsze konstrukcje. Zdarzało się, że w tych łóżkach wykorzystywano np. jako stelaż łóżka pasy lub sznury. Cóż – dzisiaj wszakże też mamy różne łóżka – czasem bardzo, ale to bardzo kosztowne, na które stać nielicznych.

XIX w.

Już na przełomie XIX i XX w., pojawiły się też łóżka nawiązujące w dużej mierze do kultury antycznej. Dlatego spotykamy w tym okresie łóżka w stylu klasycznym, ale z elementami zdobień. Znajdziemy więc w szczytach ozdobne tympanony, polichromię czy złocone figury. Z resztą, sam Napoleon I powierzył misję stworzenia kanonów sztuki, w tym także architektury łóżek, architektom: C. Percierowi i P.F.L. Fontaine’owi. Meble, w tym także łóżka, stały się wtedy ciężkie, wielkie, przeładowane brązami z motywami antycznymi. Styl ten znamy pod mianem stylu empire.

Łóżka w stylu empire zdobiono trawersami, słupkami zakończonymi urnami i wazami z brązu lub złoconego drewna. Czasami przypominały także swoim kształtem łodzie, ustawione wzdłuż ściany i dekorowane tylko z jednego boku. Natomiast, te bardziej luksusowe odmiany łóżek w tym stylu, nadal wyposażano w zdobne baldachimy z koroną na szczycie. Co więcej styl ten przetrwał nawet w pewnej formie, upadek Napoleona I. W okresie tzw. Restauracji zrezygnowano jedynie z brązów, na rzecz bogatych intarsji.

Poza Francją wykształcił się też z pewnością znanym Wam styl biedermeier, który stał się symbolem burżuazji mieszczańskiej. Łóżka w tym stylu bazowały wprawdzie na stylu empire, ale przede wszystkim miały być wygodne. Łóżka w stylu biedermeier pozbawione były jednak ozdób ornamentalnych z brązu złoconego lub mosiądzu, które zastępowano motywami plastycznymi, rzeźbami itp. Styl ten z pewnością znamy w naszym kraju. Miał on bowiem duże powodzenie na polskich ziemiach pod zaborem austriackim i pruskim.

W drugiej połowie XIX w., we Francji upowszechnił się natomiast styl Ludwika Filipa. Cecha charakterystyczną łóżek w tym stylu z pewnością są nogi tzw. ludwiki, dwa wysokie szczyty z zaobleniami na krawędziach oraz lekkim łuczku po środku. Środek szczytów wypełniony fornirem, bądź naturalnym drewnem. Jednak zdarzały się nader często łóżka nawiązujące do poprzednich epok, pełne ozdób i dosyć monumentalne.

Wiek XX w.

Wiek XX w., prócz licznych, krwawych wojen, przyniósł też spore zmiany w wyglądzie łóżek. Jednak, do dzisiaj architekci wnętrz, projektanci mebli nadal korzystają z wzorów wypracowanych przez stulecia. Pewne zmiany wynikały też z pojawienia się konstrukcji nowoczesnych materacy, które do dzisiaj goszczą w naszych domach.

Początek XX wieku z pewnością kojarzy się nam z łóżkami metalowymi. Ich lekka konstrukcja, surowość, częste nawiązywanie do stylu industrialnego, doskonale komponowały się zarówno w ubogich, jak i bogatych sypialniach. Dzisiaj także łóżka tego typu przeżywają renesans zainteresowania Klientów. Doskonale bowiem komponują się praktycznie we wszystkich stylach pomieszczeń. Do tego metal wdzięcznie przyjmuje różną kolorystykę, nawet taką bardzo odważną.

Jeżeli chodzi o łóżka drewniane, wiek XX zdecydowanie je pokochał. Pozwalają bowiem poczuć nam smak lat minionych, często kojarzą się nam z domami naszych przodków. Jednak XX wiek przyniósł duże zróżnicowanie wzorów. Mamy więc łóżka o klasycznej budowie, nawiązującej najczęściej do stylu ludwikańskiego, czy biedermeier. Mamy też nowoczesne, surowe i proste konstrukcje w stylu skandynawskim. Spotykamy także meble drewniane o ciężkiej konstrukcji, bogato zdobionej ornamentyką z Dalekiego Wschodu, a nawet motywami hinduskimi. Znajdziemy też sypialnie w których łóżka i meble wykonane są z surowych materiałów – nieheblowanych desek, z korą itp.

Pod koniec XX wieku do naszych sypialni zawitały też łóżka tapicerowane. Wprawdzie znane były już wcześniej, ale największe zainteresowanie przeżywają od końca XX wieku po dzień dzisiejszych. Przyjmują także różne kształty, czasami nawiązują do poprzednich epok. Od wielu lat zwracamy także uwagę na rodzaj stelaża, jaki znajdujemy pod materacem, ubogacamy łóżka dodatkowymi funkcjami, jak pojemniki na pościel, szuflady i itp. Stawiamy bowiem przede wszystkim na komfort, wygodę użytkowania i funkcjonalność. I takie właśnie łóżka, czy to drewniane, czy też tapicerowane lub metalowe, znajdziecie Państwo w naszym sklepie.

Przeczytaj także

Mamy nadzieję, iż ten krótki rys historyczny zaciekawił Państwa. Swoją wiedzę w znacznej części zaczerpnęliśmy z broszury “Dawne Łóżka” autorstwa Janiny Gostwickiej, oraz swoich własnych doświadczeń. A jeżeli zechcecie nam poświęcić więcej czasu, to zachęcamy do przeczytania jeszcze poniższych naszych postów:

Ewolucja materacy – czyli na czym spali nasi przodkowie?

Materace lateksowe – wady i zalety

Łóżko kontynentalne – co to jest?

Feng Shui w Twojej sypialni

Sypialnia w stylu rustykalnym

Poradnik aranżacji małej sypialni

Zaproście rośliny do swoich sypialni

Materac na podłodze, paletach – czy to dobry pomysł?

Sypialnia w stylu toskańskim

Sypialnia w stylu skandynawskim

Łóżko z pojemnikiem, czy bez pojemnika?

Wpływ kolorów na nasz sen